Kaart niet beschikbaar

Datum/Tijd
21/09/2019 - 23/11/2019
10:00 - 17:00

Locatie
Museum Veenendaal


De tijdelijke tentoonstelling ‘Veenraadschap aan het roer’ gaat dieper in op de rol van de Veengenoten en de Veenraden bij de ontwikkeling van de gemeente Veenendaal en de regio. Zij stonden niet alleen aan het roer van de turfwinning met de zorg voor een goede afwatering, maar stichtten ook een woongemeenschap en organiseerden het burgerlijk bestuur en het geestelijk leven. Deze boeiende geschiedenis wordt verbeeld aan de hand van een aantal unieke objecten, in bruikleen verkregen van archieven en musea uit binnen- en buitenland.

 Veenraadschap door de eeuwen heen

In de 16e eeuw doen de hertog van Gelre en de bisschop van Utrecht tegen betaling geleidelijk afstand van hun eigendomsrechten op veengronden. De nieuwe eigenaren zijn welgestelde boeren, burgers en kloosters. Zij worden ‘Veengenoten’ genoemd en gaan met toestemming van de hoogste overheid de venen ontginnen met het doel de turf te verkopen.
In 1546 wordt de Veencompagnie opgericht. Het aantal contribuanten groeit snel aan, maar door de handel in de gronden blijft de samenstelling niet constant. Ieder jaar vormen 7 contribuanten de leiding: de Veenraden. In 1751 krijgen de Veenraden de officiële naam ‘Veenraadschap van de Geldersche en Stichtse Venen’. De organisatie heeft net iets meer dan 400 jaar bestaan en is nu onderdeel van het Waterschap Vallei en Veluwe welke de waterhuishouding in dit gebied tegenwoordig beheerst.

Uit de archieven van het Veenraadschap, een bruikleen van het Waterschap Vallei en Veluwe, zijn een aantal originele tot boeken gebundelde documenten te zien. Aan de hand hiervan worden het reilen en zeilen van deze organisatie en hun rol in de Veense samenleving belicht.

Verder worden bijzondere vergaderlocaties getoond, zoals de Abdij van Sint Paulus te Utrecht, waar de oprichtingsakte in 1546 werd getekend en het Polderhuis in Veenendaal. De totstandkoming en ontwikkeling van de Oude of Salvatorkerk uit 1566 kunt u volgen aan de hand van prenten, objecten en maquettes uit verschillende tijdsperiodes.

Een kaart van de Gelderse Vallei van de Grebbe tot Amersfoort door Nicolaas van Geelkercken (1628-1651) illustreert de snelle ontwikkeling van de veenontginning. Bij de Ginkel zijn de venen reeds uitgegraven. Tevens is te zien dat de Schonebeker grift na de Rode Haan een verlenging had in de Emmikhuizer venen, waar ze aansloot op de Jufferswijk. Vlak bij Woudenberg is de uit circa 1590 daterende schans afgebeeld. Deze kaart is in bruikleen verkregen van het Gelders Archief.

De Compagnie der Moeren van Gilbert van Schoonbeke

Het is Museum Veenendaal gelukt voor deze tentoonstelling het oprichtingscontract uit 1550 van de ‘Vlaamse Compagnie der Moeren’ (Moeren=moerassen) in bruikleen te krijgen van het Algemeen Rijksarchief in Brussel. Deze organisatie is in Antwerpen opgericht door Gilbert van Schoonbeke om veengronden rond Veenendaal te exploiteren en het graven van een kanaal van de Emmikhuizerberg naar Amersfoort te bekostigen. Deze compagnie was veel verder doorontwikkeld dan de organisatie van de Veengenoten in het noorden. Zo zijn de 15 deelnemers geen contribuanten maar risicodragende kapitaalverschaffers. De Vlaamse Compagnie der Moeren sloot zich onder leiding van Gilbert van Schoonbeke aan bij de Veencompagnie om o.a. toegang te krijgen tot belangrijke vaarwegen. In 2019 wordt in Veenendaal met een uitgebreid programma de 500e verjaardag van Gilbert van Schoonbeke gevierd.

Waterlandschap in de ogen van Paul Gabriël

De prachtige waterrijke omgeving van Veenendaal is niet onopgemerkt gebleven. Rond 1860 bezocht de Haagse school schilder Paul Joseph Constantin Gabriël, (1838 – 1903) meerdere malen Veenendaal en beeldde het landschap op verschillende wijzen uit. Van zijn hand zijn de schilderijen ‘Ochtendstemming’ en ‘Veenendaal aan de Klomp’ te zien naast een tekening van een bruggetje.

Hartelijk dank

Onze dank gaat uit naar alle bruikleengevers, adviseurs en vrijwilligers die aan deze tentoonstelling hebben meegewerkt. In het bijzonder danken wij het Waterschap Vallei en Veluwe voor hun financiële ondersteuning.

logo Waterschap