Datum/Tijd
18/05/2019 - 31/08/2019
10:00 - 17:00

Locatie
Museum Veenendaal


Wat bracht de welvarende ondernemer Gilbert van Schoonbeke uit Antwerpen naar Veenendaal? Waarom werd de stad Veenendaal juist op deze plek gesticht?

Onder het overkoepelende thema ‘Veenendaal ontmoet Gilbert’ organiseert Museum Veenendaal in 2019 een serie tentoonstellingen.

In deze tweede tentoonstelling staat het ‘bruine goud’ centraal dat Gilbert naar Veenendaal bracht, te weten de turf. Deze brandstof had hij hard nodig voor de versteviging van de stadsmuren en de uitbreiding van de stad Antwerpen. Hiervoor had hij eigen steenbakkerijen en kalkbranderijen opgericht. Ook gebruikte hij het als brandstof voor zijn vele bierbrouwerijen. Hij kreeg in 1549 van Karel V toestemming om bij Veenendaal turf te winnen. Hij liet hiervoor van de Emmikhuizerberg naar de Eem bij Amersfoort een turfvaart graven: de Schoonbeker Grift. Via de Eem en de Zuiderzee kon zo de turf van Veenendaal naar Antwerpen vervoerd worden.

In de tentoonstelling wordt de geschiedenis en het proces van de turfwinning in de regio Veenendaal, het vervoer per water naar o.a. Antwerpen en het zware leven van de veenstekers aan de hand van unieke objecten, prenten en foto’s verbeeld. Daarnaast kan de bezoeker de turf zelf voelen en ruiken. Als voorbeeld van hedendaagse toepassingen van turf is er moderne veenkunst van Dioni ten Busschen te zien.

Ets van Gerrit Groenewegen en andere prenten

Hoogtepunt van de tentoonstelling vormen de talrijke historische prenten van de Veenendaalse collectionneur Paul Hageman, waaronder een ets van een samoureus door Gerrit Groenewegen (1754 – 1826). Een samoureus is een lang plat vrachtschip met zeilen, dat o.a. voor het vervoer van turf werd gebruikt. Gerrit Groenewegen is een belangrijke etser en tekenaar uit Rotterdam. Hij verwierf zijn grootste bekendheid met zijn serie van 84 etsen van scheepstypen die hij tussen 1789 en 1801 uitbracht.

Verder worden historische kaarten getoond, waaronder een unieke kaart van de Gelderse Vallei van de Gelderse landmeter en cartograaf Nicolaes van Geelkercken (ca 1585 – 1656). Op deze kaart is te zien dat de Schoonebeker Grift ook een verlenging had in de Emmikhuizer venen. Deze watergang is in opdracht van Gilbert van Schoonbeke gegraven.

Het ontstaan van Veenendaal

De turfwinning vormt de basis voor het ontstaan van Veenendaal. Na de komst en vestiging van de eerste veenstekers werdspeciaal voor hen de Oude of Sint-Salvatorkerk gebouwd. Deze werd in 1566 in gebruik genomen. Uit eigen collectie is onder meer de ets van Veenendaal van Hendrik Spilman uit 1753 te zien. Hierop is te zien dat de kerk door velden met turfstapels werd omgeven.

Veder wordt naast historische gebruiksobjecten als een veenaak en gereedschap van een turfsteker het bijzondere 18e-eeuwse houten beeld van de turfdrager uit de collectie van het Rijksmuseum getoond.

turfdrager

Moderne veenkunst

Tegenwoordig wordt turf niet langer als brandstof gebruikt, maar nog wel als grondstof voor de potgrondindustrie én als kunstzinnig materiaal. Zo heeft kunstenaar Dioni ten Busschen een uniek procedé ontwikkeld om met turf te kunnen beeldhouwen. Van haar hand zijn beelden en schilderijen te zien, waaronder het beeld “Maimu”. Dit is een sculptuur van een vrouw uit de serie “Forgotten people of Soosaare”. Het beeld  is geïnspireerd op de veenlijken die ooit gevonden werden in de moerassen van Estland en is gemaakt van het materiaal turf/veen.

 

Koop direct uw ticket online