Datum/Tijd
19/01/2019 - 27/04/2019
10:00 - 17:00

Locatie
Museum Veenendaal


Onder het overkoepelend thema ‘Veenendaal ontmoet Gilbert’ komt Museum Veenendaal in 2019 met een aantal tentoonstellingen, telkens met een andere invalshoek. De eerste tentoonstelling ‘Gilbert van Schoonbeke in de 16e eeuw’  belicht de rol van de succesvolle ondernemer uit Antwerpen bij het ontstaan van Veenendaal en schept een beeld van het leven in de 16e eeuw.

Veenendaal heeft het jaar 2019 uitgeroepen tot ‘Gilbertjaar’ naar aanleiding van het geboortejaar van Gilbert van Schoonbeke (1519-1556). Gilbert van Schoonbeke was in Antwerpen een van de meest succesvolle ondernemers van de 16e eeuw, de Gouden Eeuw van de zuidelijke Nederlanden. Met grote verkavelingen en bouwprojecten, zoals de Nieuwstad en de versteviging van de stadswallen, heeft hij Antwerpen grondig hervormd. Hij kwam rond 1550 in de omgeving van Veenendaal terecht op zoek naar turf, dé brandstof in de 16e eeuw. Deze turf had hij o.a. nodig voor de productie van bakstenen voor zijn vele bouwprojecten. Hierdoor ontwikkelde Veenendaal zich als veenkolonie. Hij stierf reeds op jonge leeftijd. Zijn erfgenamen deden grote schenkingen aan Antwerpse liefdadigheidsinstellingen, zoals het Maagdenhuis, een weeshuis voor meisjes.

Bijzondere kunstobjecten

Voor deze tentoonstelling hebben bijzondere objecten uit Vlaams kunstbezit de reis naar Veenendaal gemaakt. Zo is het portret van Gilbert van Schoonbeke te bewonderen dat ter gelegenheid van zijn huwelijk in 1544 werd gemaakt. Dit pronkstuk van de expositie wordt getoond in een sfeervol decor met een eettafel gedekt met onder andere een collectie tin. Waardoor de bezoeker een inkijkje krijgt in een 16e eeuws interieur. Het wanddecor is tot stand gekomen in samenwerking met het Nationaal Militair Museum.

Het leven van de puissant rijke ondernemer staat in schril contrast met het eenvoudige leven van de weeskinderen in het Maagdenhuis in Antwerpen, dat met een schenking uit zijn nalatenschap werd gefinancierd. Het Maagdenhuis in Antwerpen was een opvanghuis voor meisjes. Er konden honderd kinderen terecht. Ze kregen onderdak, voeding en onderwijs. Ze leerden lezen, schrijven – zelfs Frans! – en rekenen. Ze leerden ook naaien, kantklossen en spinnen, wassen en koken. Als ze genoeg geleerd hadden, konden ze aan het werk als dienstmeid in een goed burgergezin.

Alleen op zon- en feestdagen brachten bijzondere papkommen wat kleur in hun bestaan. Deze prachtig versierde ‘majolica’ of ‘plateel’-kommen van het Maagdenhuis zijn zeldzaam en behoren sinds 2011 tot de topstukkencollectie van Vlaanderen. Italiaanse immigranten voerden rond 1508 de plateelkunst in Antwerpen in. De bloeiperiode vond plaats tussen 1520 en 1565. Later zouden talrijke kunstenaars vanwege de godsdienstoorlogen uitwijken naar het noorden. Die keramiekkunst zou een voorloper van het bekende Delftse aardewerk zijn. Tijdens de tentoonstelling zijn een kom met een mannenbuste en een kom met het Madonna met Jezus-motief te bewonderen.

Met deze objecten kan Museum Veenendaal voor het eerst in zijn geschiedenis de bezoeker laten genieten van internationale bruiklenen. 

Gilbert en het ontstaan van Veenendaal

Drie verschillende collectiestukken zullen de bezoeker uitdagen na te denken over het werkelijke ontstaansjaar van Veenendaal en de rol die Gilbert hierbij heeft gespeeld.

Getoond wordt een replica van “Het Boek Beschrijvinge van alle de Nederlande” van Ludovici Guiccardini (1521-1588), een Italiaanse handelsreiziger die hoorde dat in 1541 in de buurt van Rhenen het plaatsje Veenendaal was gesticht om turfgravers te huisvesten.

Daarnaast  prijkt het jubileumbord van het vermeende 400-jarig bestaan van Veenendaal. Een Delfts blauw herdenkingsbord waarop Gilbert fier staat afgebeeld, met de jaartallen 1549-1949. Een tastbare erfenis waaruit opgemaakt kan worden dat men er lange tijd van uitging dat Veenendaal in 1549 werd gesticht.

Op 31 maart 1549 zou Gilbert toestemming van de keizer Karel V hebben gekregen om turf te winnen ten noorden van de Bisschops Davidsgrift oftewel de Grift, het kanaal gegraven van de Rijn naar de Rhenense Veenen. Gilbert liet van de Emmikhuizerberg naar de Eem bij Amersfoort een turfvaart graven: de Schoonbeker Grift. Via de Eem en de Zuiderzee kon zo de turf van Veenendaal naar Antwerpen vervoerd worden. Maar is 1549 inderdaad het ontstaansjaar van Veenendaal?

Een replica document toont aan dat de keizer in werkelijkheid op 12 maart 1546 toestemming gaf aan de eigenaar van de Rhenense Veenen om de veengrond af te graven en de turf te gaan vervoeren. Als we van dit document uitgaan dan zou Veenendaal in 1549 in feite al 3 jaar oud zijn. Er woonden immers al vanaf 1546 arbeiders aan de Bisschop Davidsgrift.

Het onderzoek naar het ontstaan van Veenendaal door de werkgroep Historie onder de stichting Gilbertjaar2019 levert begin 2019 hopelijk de meest actuele inzichten op.

Deze tentoonstelling is samengesteld met medewerking van het Maagdenhuismuseum Antwerpen en het Nationaal Militair Museum Vliegbasis Soesterberg.

 

Overige museumactiviteiten in het Gilbertjaar2019

Het museum neemt dit jaar deel aan de ontvangst van schoolgroepen in de Cultuurfabriek in het kader van het educatief programma “Ik ben Gilbert”.

Ook zullen publieksactiviteiten, zoals lezingen en workshops, en de maandelijkse culturele kinderworkshops van het museum aansluiten op de tentoonstellingen ‘Veenendaal ontmoet Gilbert’.  Meer informatie hiervoor kunt u vinden in de agenda.